نقش شرقیان درتحول فکر غربیان: حضور وهمکاری مسلمانان درمطالعات قرآنی

نقش شرقیان درتحول فکر غربیان: حضور وهمکاری مسلمانان درمطالعات قرآنی

سیدکمال کشیک نویس رضوی[1]

مقدمه:

تحولات اجتماعی - سیاسی غرب در‌سده بیستم، نقشی مهم در شکل گیری فهم قدرت فوق العاده و پرشکوه شرقشناسی داشت. بسیاری از دغدغه های فکری و فرهنگی این عصر را، چون نژادپرستی، ملی گرایی، علوم پس از نیوتن، روانکاوی، محیط زیست گرایی و فمینیسم(اصالت زن)، می توان دراین یک همکاری چالشی با شرق شناسی ردیابی کرد. می توانیم ببینیم که این ارتباطات اغلب مولد بوده و درگیری خلاق از اندیشه شرقی در زمینه هایی چون فلسفه، الهیات و معرفة النفس(روانشناسی) را پرورانده اند. برخی رویکردها به شرق، به ویژه فلسفه و عرفان پنهان فاشیسم، اغلب سهمی منفی از روشنگری در درک شرق شناسی در این سده داشته اند. اندیشه غربی اجازه می داد،[3] و حتی ترغیب می کرد، که دربرابر دیدگاه های بومی غرب، که دیگر به سادگی کار نمی کردند، به فلسفه شرق و اکتشاف بیشتر از آن و دیگر مکان ها برای سودمندی بیشتر توجه شود.[4] برخورد نزدیک حاصل از دوران استعمار، به ویژه در آسیا، تاثیری مهم در توسعه فکری اروپائیان داشت؛ این زمینه فرهنگی درنیمه نخست و فروپاشی و اختلال نیمه دوم باهم در ارتباط بودند. این ارتباط نقشی مهم در درگیری مردمان اروپا با باورها واعمال دیگر فرهنگ های دور داشت و راه را برای پژوهشگران و متفکران بازمی کرد.[5] توجه به دیگر سرزمین‌ها و ادیان شرق، که از سده  نوزدهم آغاز شده بود، درسده بیستم به موضوعی اساسی و الهام بخش برای عقل‎گرایان و انسان‎گرایات بدل شده بود؛به ویژه تشکیل جوامعی از این ادیان درکشورهای اروپائی مانند جامعه بودایان درآلمان1903م، انگلستان1906م. ترجمه برخی از اشعارچینی توسط آرتور ویلی[6]تاثیری عمیق برشعر مدرن گذاشت وغربیان را دوباره متوجه چین کرد. هندویسم درشکل ودانتا[7]دوباره مورد توجه متفکران قرارگرفت؛ این تلاش ها مدیون مبلغ مذهبی اسومی ویوکانادا[8]بود که در سال 1894م جامعه ودانتا را تاسیس کرد. تبعید دالای لاما[9] و تسخیر سرزمین تبت توسط چین، سبب گسترش جوامع تبتی درغرب، حضور موثر آنان و تاثیرپذیری غربیان از بصیرت های روانی آنان شد. دراین زمینه وسیع، می توان شرقشناسی را یکی از واکنش های فعّال برهمزنده نیروهای فرهنگی آغازین سده بیستم دید.[10] موج دیگر از شرق، تائوئیسم[11]بود؛ موجی که‌ با کسانی چون جیمز لیگی[12]،هنری ماسپیرو[13]وسی.جی.جونگ[14]درغرب آغازی موثر داشت. مکتب یوگای تانترا نیز تاثیر مهمی درفرهنگ غرب گذاشت.[15]

یکی از تمدن های شرقی که رابطه‌ای دیرینه با غرب داشت و به تبع آن تاثیری بسزا درتحول فکری غرب گذاشت، تمدن اسلامی بود؛ تمدن اسلامی در موارد بسیاری در فرهنگ اروپائی ـ مسیحی تاثیر گذاشت:ترجمه متون از اسلام(زبان عربی) به اروپا از سده های 10 -18میلادی،الگوگیری غرب در ساخت مراکز علمی دانشگاهی، تاثیر جریان های فکری- کلامی درغرب که به شکل گیری توحید عقلی منتهی شد وغرب در فلسفه جدید به آن بازگشته است، بهره گیری اروپائیان از اکتشافات علمی مسلمانان، نقش شریعت اسلامی در تدوین قانون های اساسی همراه با قانون روم و تاثیر تصوف اسلامی در اروپا، نمونه هایی از دست آوردهای اروپائیان در داشتن رابطه با شرق اسلامی است.[16]

 

حضور وهمکاری مسلمانان درمطالعات قرآنی

از ویژگی‌های مطالعات‌اسلامی(قرآنی) در سده‌بیستم، به ویژه سه دهه پایانی آن، حضور مسلمانان در مجامع علمی وعرصه‌های پژوهشی غرب است که به مسائل و موضوعات قرآن‌پژوهی در زبان‌های اروپائی، سمت وسوی تازه‌ای بخشیده و راهی نوین را پیش‌پای قرآن‌پژوهان غربی نهاده‌است.[17] این حضور، و درپی آن همکاری، سبب گسترش نقد درونی غربی[18] و آمادگی برای تلفیق چشم انداز مسلمانی وگاه قراردادن آن به عنوان معیاری برای نقد شده‌است.[19] همکاری فزاینده دانشمندانی ازادیان وکشورهای گوناگون شرقی با پژوهشگران غربی ، به ویژه درپژوهش‌های اسلامی(قرآنی)، فاصله سنّتی جهان شرق وغرب را درسده بیستم وبیست ویکم کوتاه‌ترکرده است. این نزدیکی فهمی عمیق‌تر از اسلام وقرآن را برای غربیان درپی‌داشته‌است.[20] متهم بودن غربیان درپژوهش‌های خویش به پیش داوری، درپرتو همکاری مسلمانان با آنان می‌تواند اصلاح‌گردد، همچنان که برخی ازپژوهشگران غربی با سنّت مسلمانان وریشه‌های آن به مثابه رویکردی نوین به پژوهش درباره کتاب مقدس مسلمانان، قرآن، پرداخته‌اند.[21] مسلمانان نیز از این همکاری بهره‌برده‌اند، به گونه‌ای که شیوه‌های غربی در پرورش مسلمانان موثربوده وبرخی از دانش‌آموختگان مسلمان درغرب، عامل گسترش روش‌ها و رویکردهای غربی درجهان اسلام شده اند.[22]آگاهی از پژوهش‌های نوین غربیان، بسیاری از مسلمانان اندیشمند، چون فضل الرحمان که به زمینه‌های تفسیرقرآن تمرکزکرده بود، امینه ودود که به مطالعات‌قرآنی با گرایش زنان پرداخت،[23] محمدآرکون که شاخه‌های گوناگونی از دانش را دربررسی‌های هرمنوتیکی خویش ازقرآن به کاربست، خالد ابوالفضل، فقیه مسلمان که به نقدادبی ازخوانش‌های قرآن پرداخت، را به اندیشه بازنگری درباره منابع، روش‌ها و رویکردهایشان به اسلام وقرآن انداخت؛ البته برخی از سنّت‌گرایان این پژوهش‌ها را همچنان شرق‌شناسانه می دانند.[24]

محمدشهاب احمد[25]

دانشیار مطالعات اسلامی، عضوممتاز کمیته مطالعه دین ودانشکده زبان‌ها وتمدن‌های خاورنزدیک دانشگاه هارواد از 2005م، استادیارادبیات کلاسیک عربی دانشکده مطالعات عربی دانشگاه آمریکایی قاهره، مدرس و پژوهشگر میهمان دانشکده مطالعات خاورنزدیک دانشگاه پرینستون، دانشمندمهمان درکمیسیون آموزش عالی پاکستان درموسسه اسلام پژوهی اسلام آباد(2007تا2008م)، دکتری مطالعات خاورنزدیک از دانشگاه پرینستون، کارشناس ارشد تاریخ خاورمیانه ازدانشگاه آمریکایی قاهره، دانشکده حقوق دانشگاه بین المللی اسلامی مالزی، علاقمند به پژوهش درزمینه تاریخ اندیشه اسلامی. ایشان اخیرا به بررسی ونگارش مقاله وکتاب در دو موضوع "مشکل آیات شیطانی وشکل‌گیری راست‌کیشی اسلامی"و"نه بهشت نه جهنم:بازاندیشی فرهنگ اسلامی"و تدریس موضوعاتی چون قرآن، حدیث، بازنمایی‌های محمدپیامردرسراسرتاریخ، ابن تیمیه وزمانه اش، راست کیشی:دین،حقیقت ومرجعیت، واژگان اسلام، ابن عربی،دردانشگاه هاروارداشتغال داشته‌اند؛ همچنین براساس پژوهش‌های قرآنی خود، مقاله "آیات شیطانی"[26]  را در دایرةالمعارف قرآن نگاشته‌اند.

ادامه دارد...


[1] :کارشناس ارشد تاریخ وتمدن ملل اسلامی،k.razavi1985@gmail.com

[3] : J.J.Clark, ibid.

[4] : J.J.Clark, ibid, p96-7.

[5] : J.J.Clark, ibid, p97.

[6] ;Arthur Waley (1889-1966 A.D).

[7] :Vedanta.

[8] :swami vivekanada(1862-1902A.D)

[9] : Dalai Lama.

[10] : J.J.Clark, ibid.

[11] : Taoism.

[12] : James Legge.

[13] : Henri Maspero.

[14] : C.G.Jung.

[15] : J.J.Clark, ibid, p98.

[16] حنفی،حسن،پیشین،ص19-20؛

[17] : یکی ازویژگی‌های مطالعات اسلامی درغرب سده بیستم تدریس وتحصیل برخی پژوهشگران غربی درسرزمین های اسلامی چون مصر،هند و...است،الویری،پیشین،ص82؛ کریمی نیا،مرتضی،"درآمدی برمباحث زیبایی شناسی درمطالعات قرآن پژوهی غربیان با تاکید برکتاب«خداوندزیباست»"،پیشین،ص39؛ صادقی،پیشین،ص14؛ سی مارتین،پیشین،ص25؛

[18] : سی مارتین،ریچارد،پیشین،ص24-25؛ شولر،پیشین،ص40؛ پارسا،پیشین،ص62؛ کریمی نیا،"دستورزبان عربی وتفسیرقرآن درنخستین سده های اسلامی؛نگاهی به کتاب کرنلیوس ورستیگ"،ص34؛

[19] : ریپین،"قرآن پژوهی درغرب"،ص64

[20] : Saeed,Abdullah,the Qur'an; an interoduction,p106;

[21] : این نزدیکی سبب شده موضع گیری های روشن وقاطع درباره موضوعات کم‌تر صورت گیرد و پرهیز ازداوری، عین فرزانگی دانسته شده است؛برگ نیسی،کاظم،"واژه های دخیل قرآن ودیدگاهها"،مجله معارف،شماره34و35،فروردین وآبان1374ش،ص98؛عادل،پیشین،ص49؛

[22] : دربرخی مواردمسلمانان نیزباغربیان دردرستی سنّت،سیره وقرآن همداستان شدند.عادل،پیشین،ص25؛عبدالعال،پیشین،ص18؛ saeed,ibid,p13؛

[23] :N.Stearns, peter,Encyclopeadia of Social History, Garland Publishing, New York and London,1994,p392;917.

[24] : عبدالراضی،محمدعبدالمحسن،ماذایریدالغرب من القرآن؟،کتاب البیان،الریاض،1427ه.ق/2006م،ص142؛عادل،پیشین،ص20؛هرماس،پیشین،ص79؛عبدالعال،پیشین،ص6؛الرفاعی،عبدالجبار،"ملامح من رویة المستشرقین للقرآن"،رسالةالقرآن،شماره11،دی1371ش،ص188؛ saeed,ibid,p13؛

[25] : M. Shahab Ahmed; msahmed@fas.harvard.edu

[26] : Satanic Verses.

/ 0 نظر / 11 بازدید